Handboek Klimaatrechtvaardigheid: Van theorie naar handvatten voor de praktijk

In heel Nederland komen burgers zelf in actie om in hun wijk duurzaam leven makkelijk en leuk te maken. Maar kan iedereen meedoen met deze wijkinitiatieven en er in gelijke mate van profiteren? Onderzoekers Marthe Singelenberg en Charisma Hehakaya ontwikkelden samen met hun collega’s een handboek over klimaatrechtvaardigheid. Dat handboek helpt beleidsmedewerkers en wijkbewoners om bewust te worden van het thema en biedt er concrete handvatten bij.

Ongelijke gevolgen van klimaatverandering

Klimaatverandering treft niet iedereen op dezelfde manier. Zoals Charisma uitlegt: “Huishoudens uit de lagere economische klasse wonen vaker in een minder groen en meer versteend gebied. Die gebieden worden warmer, terwijl deze mensen juist minder hulpmiddelen hebben om zich te beschermen tegen hittestress. Bewoners van slecht geïsoleerde sociale huurwoningen ervaren meer last van warmte én van schimmelvorming. Tegelijkertijd hebben zij vaak het minste bijgedragen aan klimaatverandering – ze vliegen minder, hebben minder ruimte te verwarmen en kopen minder spullen”.

Meer dan alleen verdeling

Klimaatrechtvaardigheid gaat over meer dan het eerlijk verdelen van lusten en lasten. Het handboek onderscheidt verschillende dimensies van rechtvaardigheid, waaronder:

• Erkenning: worden alle verschillen tussen mensen erkend? En worden niet-menselijke entiteiten zoals dieren, rivieren of bossen ook erkend?
• Procedurele rechtvaardigheid: kan iedereen meedoen aan besluitvorming?
• Epistemische rechtvaardigheid: wordt de kennis van alle mensen gewaardeerd, niet alleen die van experts?
• Verdelingsrechtvaardigheid: worden de lasten van en de verantwoordelijkheid voor klimaatverandering eerlijk verdeeld?

Belang praktijkkennis

Marthe benadrukt het belang van praktijkkennis: “Iemand die bijvoorbeeld lange tijd op straat heeft geleefd, heeft meer last van veranderingen in het weer. Die kennis is soms belangrijker in besluitvorming dan wetenschappelijke literatuur. Je kunt op papier een mooie interventie bedenken, maar als die niet toegankelijk is, heb je er niks aan.”

Van theorie naar praktijk

Het handboek biedt concrete handvatten voor beleidsmakers en wijkbewoners. Het bevat bijvoorbeeld een workshopformat om samen met bewoners een definitie van klimaatrechtvaardigheid te ontwikkelen die past bij de lokale context. Ook worden inspirerende voorbeelden gedeeld, zoals het klimaatrechtvaardigheidswiel van Klimaatrechtvaardig Rotterdam, waarmee je in kaart kunt brengen welke groepen bewoners nog niet zijn gehoord.

Structureel verankeren

Het belangrijkste advies van de onderzoekers: maak klimaatrechtvaardigheid geen tijdelijk thema dat afhangt van individuele medewerkers. “Zorg dat het ingebed wordt in de strategie en visie van de overheidsorganisatie,” zegt Charisma. “Het is een langdurig proces, geen eenmalige actie. Het vraagt om een mindset-verandering.”

Het handboek verschijnt in het eerste kwartaal van 2026 op de website van het Klimaatonderzoek Initiatief Nederland. Daarnaast komt er in 2026 ook een klimaatrechtvaardigheid-leergang voor groepen die er intensiever mee aan de slag willen. Ook daarover verschijnt meer informatie op de KIN-website.

Beluister hier het hele gesprek dat onderzoeker Rob van der Rijt voerde met Marthe en Charisma via Spotify.

Dit interview is onderdeel van het onderzoeksproject ‘Accelerating Just Climate Transitions in Urban Regions‘ van het Klimaatonderzoek Initiatief Nederland.